Sennablad

Sennablad is afkomstig van Senna alexandrina (syn. Cassia angustifolia, Cassia senna), een kleine, droogtetolerante struik uit de familie Fabaceae — de vlinderbloemenfamilie, dezelfde uitgebreide plantenfamilie als kikkererwten, linzen en zoethoutwortel. De plant wordt ongeveer een meter hoog en heeft geveerd samengestelde bladeren met vier tot acht paren smalle, lancetvormige blaadjes. In de late zomer maken trossen gele, vijfbladige bloemen plaats voor platte, papierachtige zaadpeulen. Zowel de bladeren als de peulen bevatten de bioactieve verbindingen waarom senna al meer dan duizend jaar in de kruidengeneeskunde wordt gewaardeerd, hoewel de bladeren het voornaamste onderdeel zijn dat in Europese supplementtradities wordt gebruikt.

De Engelse volksnaam 'senna' is afgeleid van het Arabische woord sana, dat de naam is waaronder de plant voorkomt in de Arabische medische teksten die haar voor het eerst breed onder de Europese aandacht brachten. De soortnaam alexandrina verwijst naar de Egyptische havenstad Alexandrië, vanwaar gedroogde sennabladeren vanuit Egypte en Soedan naar middeleeuwse Europese markten werden verscheept. Een tweede commerciële variëteit, bekend als Tinnevelly-senna (Cassia angustifolia), wordt geteeld in de regio Tamil Nadu in Zuid-India — de moderne botanische taxonomie beschouwt ze als dezelfde soort, Senna alexandrina, hoewel de handel nog steeds onderscheid maakt tussen de 'Alexandrijnse' (Noord-Afrikaanse) en 'Tinnevelly'- (Indiase) kwaliteiten.

Senna is een van de meest algemeen erkende stimulerende kruiden ter wereld en neemt een unieke plaats in de geschiedenis van de Europese kruidengeneeskunde in: het is geen inheems Europese plant, maar werd in de 9e en 10e eeuw via de Arabische medische traditie in de Europese farmacopee geïntroduceerd — waarmee het een van de vroegste voorbeelden is van interculturele overdracht van plantkennis tussen de Arabische wereld en middeleeuws Europa. Tegenwoordig is sennablad nog altijd opgenomen in de Europese Farmacopee en is het een van de best gekarakteriseerde traditionele botanicals wat fytochemie betreft.

De oorspronkelijke wilde habitat van Senna alexandrina is de droge en halfdroge struikvlakte van Noord-Afrika en het Midden-Oosten. De plant is inheems in de bovenloop van de Nijlvallei in Egypte en Soedan en strekt zich naar het oosten uit via de Rode Zee-kust van het Arabisch Schiereiland tot in delen van het huidige Jemen en Oman. Hij gedijt op zandige, goed doorlatende bodems in de volle zon met minimale neerslag — een kenmerkende woestijnvlinderbloemige, aangepast aan enkele van de droogste bewoonde regio's ter wereld.

Hoewel wilde senna nog steeds in zijn oorspronkelijke verspreidingsgebied groeit, komt de overgrote meerderheid van het commerciële sennablad tegenwoordig uit geteelde plantages in India, met name het Tirunelveli-district in Tamil Nadu en de Jodhpur-regio in Rajasthan. India is sinds de 19e eeuw de dominante commerciële producent, toen Britse koloniale botanici de teelt van Cassia angustifolia (nu erkend als dezelfde soort) systematiseerden voor export naar de Europese farmaceutische markten. Kleinere hoeveelheden worden nog steeds geoogst in Soedan en Egypte, en er wordt wat geteeld in Pakistan en delen van Oost-Afrika.

Senna neemt een bijzondere plaats in de Europese kruidengeschiedenis in, omdat het niet afkomstig is uit de Grieks-Romeinse medische traditie — anders dan de meeste Europese geneeskruiden — maar uit de Arabische geneeskunde. De vroegst bekende schriftelijke verwijzingen naar senna als geneeskrachtige plant verschijnen in de werken van 9e-eeuwse Arabische artsen, waaronder de invloedrijke teksten van Ishaq ibn Imran en later de Perzische geleerde Avicenna (Ibn Sina), die het aanbeval in zijn Canon van de Geneeskunde (voltooid omstreeks 1025 n.Chr.). Arabische artsen waardeerden senna hoog en beschreven het gebruik ervan met aanzienlijke specificiteit en voorzichtigheid.

De plant deed haar intrede in de Europese kruidenkunde tijdens de grote golf van Arabisch-naar-Latijnse medische vertalingen in de 11e en 12e eeuw, met name door het werk van Constantinus Africanus aan de medische school van Salerno in Zuid-Italië. Tegen de 13e eeuw was senna een standaardartikel in Europese apothekersinventarissen en verscheen het in de receptuur van Salernitaanse medische teksten. De handelsroute lag vast: gedroogde sennabladeren werden verscheept van Egypte en Soedan naar de haven van Alexandrië en vervolgens door Venetiaanse en Genuese kooplieden naar Europa gebracht — vandaar de handelsnaam 'Alexandrijnse senna' die tot op heden in de botanische nomenclatuur voortleeft.

Tegen de renaissance was senna stevig verankerd in de Europese kruidenboeken. Het verschijnt in de Pharmacopoeia Londinensis van 1618, de eerste officiële farmacopee van het Royal College of Physicians, en in de Franse Pharmacopée uit dezelfde tijd. Europese kruidkundigen namen niet alleen de plant over, maar ook veel van de Arabische richtlijnen voor het gebruik ervan — waaronder de aanbeveling om het in korte kuren te gebruiken in plaats van continu, een principe dat opmerkelijk consistent is gebleven van de middeleeuwse Arabische teksten tot in de moderne Europese kruidenpraktijk.

De bioactieve verbindingen in sennablad behoren tot een klasse fytochemicaliën die antrachinonglycosiden worden genoemd — specifiek de sennosiden. De vier belangrijkste sennosiden worden aangeduid met A, B, C en D. Sennosiden A en B zijn het meest aanwezig en worden beschouwd als de belangrijkste actieve bestanddelen; het zijn dianthronglycosiden, wat betekent dat ze bestaan uit twee aan elkaar gekoppelde antrachinoneenheden met suikermoleculen daaraan verbonden. Sennosiden C en D komen in kleinere hoeveelheden voor en zijn structureel verwant, maar hebben een iets andere chemische architectuur.

De sennosiden zijn prodrugs — ze zijn in hun ingenomen vorm niet direct actief. Na orale inname passeren de sennosiden grotendeels intact de maag en dunne darm, omdat ze bestand zijn tegen hydrolyse door zoogdier-spijsverteringsenzymen. Pas wanneer ze de dikke darm bereiken, splitsen de daar aanwezige darmbacteriën (met name soorten van Bifidobacterium en Eubacterium) de suikerbindingen, waarbij de actieve aglyconvorm rheine-anthron vrijkomt. Deze bacteriële metabolisme-stap is de reden dat senna een vertraagd werkingsbegin heeft vergeleken met sommige andere plantaardige preparaten — het kost tijd voor de verbindingen om het bovenste spijsverteringskanaal te passeren en vervolgens door colonbacteriën te worden gemetaboliseerd.

Het totale sennosidegehalte van gedroogd sennablad ligt doorgaans tussen 2% en 5% in gewicht, afhankelijk van het teeltgebied, het oogsttijdstip en de naoogstverwerking. Farmacopee-monografieën schrijven doorgaans een minimaal sennosidegehalte voor (berekend als sennoside B) voor materiaal van farmaceutische kwaliteit. Naast de sennosiden bevat sennablad ook kleinere hoeveelheden vrije antrachinonen (rheine, aloë-emodine), flavonoïden (kaempferol- en isorhamnetine-glycosiden), slijmstoffen en sporen van vluchtige oliën — maar de sennosiden zijn vanuit traditioneel gebruiksperspectief veruit de belangrijkste verbindingen.

Sennablad blijft een van de meest gebruikte traditionele botanicals in de Europese en wereldwijde kruidenpraktijk. Het is verkrijgbaar als eenvoudige kruidenthee, als gedroogd bladerpoeder in capsules en als gestandaardiseerd extract. De Europese Farmacopee bevat monografieën voor zowel sennablad (Sennae folium) als sennapeulen (Sennae fructus), wat de voortdurende erkenning als farmacopee-botanical weerspiegelt. In veel Europese landen zijn sennapreparaten zowel verkrijgbaar als traditionele kruidenproducten als receptvrije middelen bij de apotheek.

In combinatieformules — zoals Gut & Digestion Balance, dat 500 mg sennablad per portie bevat — wordt senna doorgaans gekoppeld aan aanvullende botanicals. Veelvoorkomende traditionele combinaties zijn vezelrijke kruiden zoals psylliumvezels (die volume toevoegen), verzachtende botanicals zoals aloë-veragel, en andere antranoïde kruiden zoals cascara sagrada-bast. De gedachte achter combinatieformules in de kruidentraditie is dat een aanpak met meerdere ingrediënten zachter en evenwichtiger kan zijn dan een hoge dosis van één enkele stimulerende botanical afzonderlijk.

Senna is een stimulerende botanical en brengt belangrijke veiligheidsoverwegingen met zich mee die het onderscheiden van mildere kruidenpreparaten. Het allerbelangrijkste principe — consistent van de middeleeuwse Arabische teksten tot de moderne Europese kruidenrichtlijnen — is dat senna uitsluitend bedoeld is voor kortdurend gebruik. Het is geen dagelijks tonisch kruid; het is een botanical met een specifiek doel die traditioneel in korte kuren wordt gebruikt. De meeste Europese kruidenautoriteiten raden gebruik aan van niet langer dan een tot twee weken achtereen zonder professionele begeleiding.

Senna is gecontra-indiceerd tijdens zwangerschap en borstvoeding. Het dient niet te worden gebruikt door personen met inflammatoire darmaandoeningen, darmobstructie of niet-gediagnosticeerde buikpijn. Mensen die medicijnen op recept gebruiken — met name hartglycosiden, diuretica, corticosteroïden of medicijnen die de elektrolytenbalans beïnvloeden — dienen hun arts te raadplegen voordat ze senna gebruiken, omdat langdurig of overmatig gebruik theoretisch de kaliumspiegel kan beïnvloeden. Kinderen onder de 12 dienen geen sennabevattende supplementen in te nemen, tenzij dit wordt aangeraden door een zorgverlener.

Er bestaat geen specifieke door EFSA goedgekeurde gezondheidsclaim voor Senna alexandrina. Zoals veel traditionele botanicals wordt senna in de EU-supplementregelgeving behandeld als traditioneel gebruikte plant. Het historisch gebruik van meer dan duizend jaar is uitgebreid gedocumenteerd, maar het EU-regelgevingskader voor gezondheidsclaims vereist moderne gerandomiseerde klinische onderzoeksgegevens, en senna heeft via dat proces nog geen goedgekeurde gezondheidsclaim gekregen. Dat doet niets af aan de lange gedocumenteerde geschiedenis van traditioneel gebruik van senna — het weerspiegelt simpelweg de huidige stand van het Europese claim-evaluatieproces, waarin zich een grote achterstand aan nog te beoordelen botanische aanvragen bevindt.